Wizualizacja kaplicy zamkowej na podstawie modelu 3D wygenerowana z pomocą sztucznej inteligencji

W trakcie ubiegłorocznych prac przeprowadzonych na Tenczynie dzięki dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego uzyskanej przez jego właściciela, zabezpieczenia doczekała się wreszcie zamkowa kaplica. Ta architektoniczna perełka położona pomiędzy wschodnią ścianą wieży bramnej i przedbramia a południowym mu­rem zamku górnego była ostatnią z budowli wchodzących w skład warowni którą poddano renowacji. Tęczyńska kaplica dotrwała do naszych czasów w stanie daleko posuniętej ruiny, z zawalonym zarówno sklepieniem jak i częścią muru południowego. Jej wnętrze było zagruzowane a bogate wyposażenie znane z przekazów źródłowych uległo rozproszeniu lub zniszczeniu. Stowarzyszenie Ratuj Tenczyn podjęło jednak próbę rekonstrukcji wyglądu tej wspaniałej budowli przy zastosowaniu nowoczesnych technologii. Po przeprowadzeniu konsultacji z historykami sztuki i architektami, stowarzyszenie przygotowało trójwymiarowy model kaplicy. Zastosowanie mechanizmów sztucznej inteligencji pozwoliło na wygenerowanie na jego podstawie realistycznych fotografii przedstawiających prawdopodobny wygląd kaplicy z czasów jej świetności.

Wizualizacja kaplicy zamkowej na podstawie modelu 3D wygenerowana z pomocą sztucznej inteligencji

Pierwsze wzmianki o kaplicy tęczyńskiej pochodzą z początków XV wieku, nie sposób jednak jednoznacznie stwierdzić, czy wówczas znajdowała się ona w obecnym miejscu. Znacznie dokładniejsze informacje przynoszą opisy z przełomu XVI i XVII stulecia. Wynika z nich, że kaplica zamkowa nosiła wezwanie Wniebowzięcia NMP, była murowana, dobrze wyposażona i zaopatrzona w oszklone okna. W jej wnętrzu mieściły się trzy ołtarze oraz krucyfiks na tęczy.

Obecny kształt kaplica zawdzięcza renesansowej przebudowie zamku, przeprowadzonej przez kasztelana wojnickiego Jana Tęczyńskiego – pochowanego w krypcie pod jej posadzką w dniu 23 marca 1593 roku.

Wizualizacja kaplicy zamkowej na podstawie modelu 3D wygenerowana z pomocą sztucznej inteligencji

Ostatniej fundacji na rzecz kaplicy dokonała w dniu15 lutego 1644 r. wojewodzina krakowska Agnieszka Firlejowa z Tęczyńskich – siostra Jana Magnusa, ostatniego przedstawiciela rodu Tęczyńskich. Zapewne przy tej okazji Agnieszka nabyła również dodatkowe wyposażenie dla jej i tak bogato zdobionego wnętrza.

Dzięki inwentarzom zamku z 1733 r. i ka­plicy z 1718 r. można ją opisać bardziej szczegółowo. Prowadziły do niej dwa wejścia:

– główne od zachodu (z przyziemia wieży bramnej) wielkimi, obitymi bla­chą, drewnianymi drzwiami o trzech zawiasach, zamykającymi się od środka na drewnianą sztabę, w pobliżu których wpuszczono w ścianę marmurową kropielnicę;

– boczne od dziedzińca (zamkowego, spod krużganków), drewniany­mi, obitymi blachą drzwiami, zamykanymi na klucz i żelazną antabę, przez ceglany próg.

Wewnątrz znajdowały się trzy ołtarze na murowanych mensach:

– główny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, drewniany, snycerskiej roboty, suto wy­złocony, z trzema stopniami z czarnego marmuru (zapewne „dębnickiego”), ze stal­lami po bokach;

– Świętego Antoniego, we wnęce południowej prezbiterium;

– Świętego Ignacego, w sąsiedniej wnęce północnej,

oba drewniane, z kamiennymi stopniami,

Baldachimy nad stallami były w rzeźbę złocistą malowane. Na po­ziomie piętra wieży znajdowały się dwa chóry kaplicy: większy zachodni nad głów­nym wejściem i mniejszy południowy nad zakrystią. Do tego pierwszego można było się dostać albo schodami drewnianymi z parteru kaplicy, albo wejściem od po­kojów pańskich od strony zachodniej (a więc z sali na piętrze wieży bramnej), przy którym w mur wpuszczono kropielnicę z czarnego marmuru. Do mniejszego chóru nad zakrystią, sklepionego, prowadziło przejście drzwiami z chóru większego.

Wedle protokołu z 1748 r. kaplica miała osiem okien okrągłych, chór z przenośnymi organami, w prezbiterium – stalle, ceglaną podłogę, pod nią zaś kryptę z białego wapienia.

Protokół ten wspomina też o czwartym ołtarzu w chórze górnym – z wyobra­żeniem Chrystusa w koronie cierniowej i postaciami św. Józefa i św. Barbary.

Kaplica, znajdująca się w obrębie zabudowań zamku górnego, przetrwała czasy potopu szwedzkiego bez większych uszkodzeń (w odróżnieniu do zabudowań zamku dolnego które uległy spaleniu). Jej stan systematycznie się jednak pogarszał wraz z powolnym upadkiem całej warowni.

Gdy w 1768 r. pożar wywołany piorunem strawił dachy funkcjonującej jeszcze części zamku, na polecenie administratora Hrabstwa Tęczyńskiego pokryto je tymczasowo słomianą strzechą. Zapewne jednak ze względu na koszty, ówcześni właściciele zamku – Czartoryscy, nie zdecydowali się na ich trwałą naprawę, wydając tym samym na Tenczyn wyrok zagłady. Jeszcze w tym samym roku książę August Czartoryski rozdzielił pomiędzy okoliczne kościoły pozostałe w kaplicy zamkowej wyposażenie i doprowadził do jej ostatecznego zamknięcia dla kultu religijnego w styczniu 1769 r.

Tenczyn, widok na budynek bramny, kaplicę i skrzydło południowe. Rys. Z. Vogel 1790 r.

Symbolicznym, końcowym aktem upadku Tenczyna było przeniesienie z „obalonej” kaplicy zamkowej do kościoła w Tenczynku doczesnych szczątków Jana Tęczyńskiego. Dokonał go własnym kosztem w 1782 r. ostatni zamkowy kapelan ksiądz Kazimierz Bodurkiewicz. Wydarzenie to przybrało formę okazałej uroczystości która zgromadziła parę tysięcy uczestników i wielu księży. Przy jej okazji pomylono tożsamość ekshumowanego Jana Tęczyńskiego – kasztelana wojnickiego, biorąc go za Jana Magnusa – ostatniego z Tęczyńskich

Tęczyńska kaplica – stan z 2016 r.

W kolejnych latach kaplica, podobnie jak cały zamek, pogrążała się w coraz większej ruinie. Pod koniec XIX w. przeprowadzono w niej podstawowe prace zabezpieczające które ograniczyły się jednak do przemurowania okrągłych okien prezbiterium. Obecnie prowadzone działania konserwatorskie są pierwszym kompleksowym remontem kaplicy od bez mała 260 lat, czyli od czasu jej desakralizacji. W jego trakcie odgruzowano wnętrze kaplicy i przylegającej do niej zakrystii (odkrywając przy tej okazji krypty), zrekonstruowano część murów i wybudowano prowizoryczny dach chroniący budowlę. W planach jest również rekonstrukcja dachu w jego historycznym kształcie. Wymaga ona jednak uprzedniego przeprowadzenia wnikliwych badań architektonicznych.

Prace remontowe w tęczyńskiej kaplicy – 2025 r.